روفیا تیرگری . در سیوششمین دوره از نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران (اردیبهشت ۱۴۰۴) که همزمان با ایام بزرگداشت حکیم و دانشمند نامی خیام نیشابوری بود. در غرفه تاجیکستان، ابراهیم احمد، شاعر، مجری شبکه سراسری تلویزیون تاجیکستان و عضو فرهنگستان این کشور با افتخار و شوقی بیمانند کتابی نفیس و زیبا را به من نشان میدهد که عنوانش «جام طلایی» است.
او با لهجه شیرین تاجیکی میگوید: در این کتاب سه زبانه، رباعیات خیام به فارسی در وسط، تاجیکی بالا (خط سیریلیک) و روسی در پایین صفحه جای دارد، زبان فارسی چون مادری مهربان، زبان تاجیکی و روسی را در بر گرفته است.
به اعتقاد وی اشعار بزرگان ادب کهن ایرانی را با هر خطی میتوان خواند، چه روسی، چه تاجیکی اما با خط فارسی جلوه و زیبایی دیگری دارد که اگر خط فارسی ندانید قادر به درک آن نخواهید بود.
اما سئوالی که همواره گوشه ذهن ادب دوستان دو کشور وجود دارد این است که چرا با آن که سالها از استقلال تاجیکستان میگذرد؛ در حالی که زبان رسمی فارسی است، اما هنوز خط نوشتاری سیریلیک است.
آیا ناخواسته از سوی ایرانیان یا تاجیکها کوتاهی در این امر صورت میگیرد یا اینکه تغییر خط پروسهای طولانی است که باید منتظر رسیدن زمان آن باشیم.
تولد ققنوسی از خاکستر ایام
دکتر قهرمان سلیمانی، دبیر بنیاد سعدی، رایزن فرهنگی در ارتباط با مناسبات تاریخی ایران با تاجیکستان میگوید: بعد از چند قرن جدایی تقریباً رابطه ما با ماوراءالنهر قطع بود. ایران فرهنگی گسترهای پهناور است که در این اقلیم ایران و تاجیکستان در کنار هم قرار دارند.
فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ و شکلگیری کشوری به نام تاجیکستان برای ایران مثل تولد ققنوسی از خاکستر ایام بود. کشوری به نام تاجیکستان برای ما همیشه اهمیت داشته، دارد و خواهد داشت. در واقع ایران و تاجیکستان به لحاظ اقلیمهای فرهنگی جهانی در یک اقلیم مشترک زیست و گفتگو دارند که در این جغرافیای مشترک، افغانستان و بخشهایی از ازبکستان هم جای دارند.
دبیر بنیاد سعدی میافزاید: اما چرا عزیزان تاجیک به خط نیاکان خود آشنایی ندارند؟ به نظر میرسد یک سری ملاحظات سیاسی ـ فرهنگی وجود دارد. شخصاً اعتقاد دارم قرار نیست ما و تاجیکستان شبیه هم بشویم، چه در نظام سیاسی و چه در سیاستهای فرهنگی. ما در برخی از حوزههای فرهنگی میتوانیم همافزایی سودمند داشته باشیم، که یکی از آنها هم میتواند آموزش خط فارسی و یا به قول عزیزان تاجیک «خط نیاکان» باشد.
زایش جدید فرهنگی
دکتر سلیمانی میگوید: آنچه که از سال ۱۹۹۱ تا به امروز به لحاظ ساختار فرهنگی در تاجیکستان میبینیم، تغییرات واقعاً شگرفی است. شما اگر در سال ۹۲ـ۹۱ میلادی برای شرکت در یک کنفرانس فرهنگی ـ ادبی به تاجیکستان سفر میکردید، بیش از ۸۰ درصد سخنرانان به روسی سخن میگفتند. اما امروز بعد از ربع قرن که از حیات سیاسی این کشور میگذرد تقریباً دیگر هیچکس به روسی سخن نمیگوید.
زبان فارسی هویت تازهای به ساختار سیاسی و فرهنگی این کشور بخشیده است. دیوان (مراکز دولتی و اداری) به زبان فارسی است. چیزی که ۲۰ سال پیش تصورش هم غیرممکن بود. فارسی امروز زبان علم است. وی در ادامه میافزاید: ۲۰ سال پیش از این اگر شما قصد گردش در خیابانهای دوشنبه (پایتخت) را داشتید، مجسمههای نصب شده در میادین و خیابانها رهبران، ژنرالها، نویسندگان و... روس بودند، اما امروز میبینید که قهرمانان ملی از جنس اسماعیل سامانی، عینی، رودکی، فردوسی و ... جایگزین مشاهیر و قهرمانان روسی شدهاند. در واقع یک زایش مهم فرهنگی در تاجیکستان رخ داده است.
شیطنتهای پنهانی
به گفته بعضی از رسانههای داخلی و خارجی حاکمیت در تاجیکستان در گسترش خط فارسی کاستیهایی داشته و آنگونه که باید عمل نکرده است.
دکتر سلیمانی دراینباره میگوید: سخنانی از این دست بخشی از خواستههای رقبا و مخالفان حاکمیت در تاجیکستان است که به سرنوشت تاریخی و زبان و فرهنگ این کشور هیچ علاقهای ندارند و نمیخواهند کشور در این فضا نفس بکشد، کار کند و ارتباطاتش را گسترش دهد. در حالی که حاکمیت در تاجیکستان زبان کوچه و بازار، خرید سبزی و سلامعلیک توده مردم را به زبان علم تبدیل کرده است.
این مهم نشان از یک اهتمام بزرگ در حاکمیت تاجیکستان نسبت به رواج و گسترش زبان فارسی دارد. در این مسیر گامی که از سوی دولت تاجیکستان برداشته شده گامی بسیار بلند است.
دبیر بنیاد سعدی خاطرنشان میکند: تحولات زبانی، تحولاتی آرام و بسیار کند است. از این رو آنچه در تاجیکستان اتفاق افتاده کامیابی نظام سیاستگذاری است که به درستی عمل کرده است. در اواخر ۲۰۲۶ از سوی امام علی رحمان رئیسجمهوری تاجیکستان دستور جدید صادر شد تا برای تقویت و بهبود کیفیت آموزش خط فارسی در مدارس و نهادهای آموزشی تمرکز لازم انجام شود.
دکتر سلیمانی در ارتباط با این موضوع میگوید: تلقی بنده این است که خود ایشان هم احساس کردند که توجه لازم به نمایندگان در درون حاکمیت نشده؛ چون این یک امر حاکمیتی است. در واقع درباره فرمانی که سالها قبل صادر کرده بودند، تجدید فرمان کردند: «بیاید مسأله خط را جدی بگیرید».
این فرمان تازه از سوی ایشان بازتاب مثبتی در رسانههای کشور ما داشت و همه دستگاههای فرهنگی و اجرایی هم اعلام آمادگی کردند که اگر جایی دولت تاجیکستان تشخیص دهد که ایران هم میتواند کمکی کند؛ با کمال میل ما آمادهایم!
وی میافزاید: منتهی این روابط دوجانبه است. یعنی ما به اصل فرمان احترام میگذاریم و در چارچوب همان فرمان برای اجرای آن تا آنجایی که از دست ما برمیآید همراهی و همدلی میکنیم و کمترین مضایقهای از جانب ایران نخواهد بود.
در این راستا همه دستگاههای اجرایی ما اعلام آمادگی کردند که در این مسیر مبارک همراه حاکمیت تاجیکستان خواهیم بود. چنانچه پیش از این هم در نخستین سالهای شکلگیری دولت تاجیکستان، الفبای فارسی (نیاکان) را برای کودکان تاجیک با همکاری مدرسان استادان و معلمان تاجیک در ایران چاپ کردیم. اما به قول خود عزیزان تاجیک یک سوءتفاهمهایی صورت گرفته بود. که کتابها در آن زمان توزیع نشد.
شوکهای یکباره فرهنگی
دکتر سلیمانی، رایزن پیشین فرهنگی در تاجیکستان میگوید: تغییر زبان دیوانی انجام شده است. چون خط مکتوب زبان اصلی به حساب میآید. پس مجموعه منابع آموزش عمومی، منابع دانشگاهی، منابع علمی... و سیمای شهرها، در و دیوارها، کتیبهها، تابلوها، رادیو و تلویزیون، مطبوعات و ... همه باید چهره عوض کنند.
بعضی از مراکز داوطلبانه برخی منابع را دو خطه در اختیار مردم قرار میدهند تا آرام آرام خط نیاکان ملکه ذهن توده مردم شود. دولت تاجیکستان در این زمینه سیاستی معقول را در پیش گرفته است که از شوکهای یک باره فرهنگی پرهیز میکند تا آرام آرام و به تدریج مسیری ناهموار هموار شود.
همدلی و همراهی با اهالی فرهنگ
سلیمانی که قریب ۵ سال به عنوان رایزن فرهنگی ایران در تاجیکستان حضور داشته؛ دراینباره میگوید: به واسطه کارم به جای جای جهان سفر کردهام همهجا برایم دلچسب و الهامبخش بود اما لذتی که از مصاحبت با مردم تاجیکستان نصیبم شد در هیچ کجا ندیدم.
همدلی و همراهی با اهالی فرهنگ در فضای عمومی این کشور برای من و خانوادهام به یاد ماندنی است. به تازگی، بعد از ۱۰ سال به دعوت عزیزان تاجیک سفری به تاجیکستان داشتم. این سفر تجدیدخاطره با یک دوران بسیار لذتبخش از زندگیم بود.
برخی از دوستان را ملاقات کردم، بر مزار برخی از یاران سفر کرده حاضر شدم، با جامعه اهل علم دمخور و هم صحبت شدم. لذت روحانی که کمتر نصیب کسی میشود.
دبیر بنیاد سعدی میگوید: به دعوت آکادمی علوم تاجیکستان برای شرکت در کنفرانس علمی که برای بزرگداشت استاد فقید پروفسور جوره بیک نذری رئیس انستیتوی خطی و شرقشناسی تاجیکستان برگزار شده بود. به عنوان دوست ایشان و دبیر بنیاد سعدی به این کنفرانس دعوت شدم. کار بنیاد سعدی در واقع گسترش و آموزش زبان فارسی در سراسر جهان است. محدوده فعالیت ما در خارج از کشور متمرکز است؛ ما در داخل کشور هیچ مسئولیتی نداریم.
سخن آخر
آنچه در گفتگو با اهالی فرهنگ ایران و تاجیکستان و در روایت این سالها دیده میشود، نشان میدهد که مسأله خط فارسی در تاجیکستان را نمیتوان جدا از تحولات زبانی و فرهنگی این کشور بررسی کرد. تاجیکستان در سالهای پس از استقلال، گامهای مهمی برای بازتعریف هویت تاریخی و فرهنگی خود برداشته و زبان فارسی در این روند جایگاهی مهم پیدا کرده است.
با این حال، تغییر خط موضوعی بسیار پیچیدهتر از تغییر زبان اداری یا فرهنگی است؛ زیرا مستلزم دگرگونی گسترده در نظام آموزشی، منابع علمی و دانشگاهی، رسانهها، تابلوهای شهری، اسناد و زندگی روزمره مردم است. از همین رو ، شاید مسیر «خط نیاکان» بیش از هر چیز به زمان، برنامهریزی و سیاستگذاری تدریجی نیاز داشته باشد.
در این میان، نقش ایران نیز میتواند بیش از آنکه در قالب تصمیمگیری برای تاجیکستان تعریف شود، در زمینه آموزش، تولید منابع، تربیت مدرس و انتقال تجربه فرهنگی باشد.
آنچه اهمیت دارد، حفظ و تقویت پیوند تاریخی و زبانی دو ملت است؛ پیوندی که با وجود دههها فاصله و تغییرات سیاسی، همچنان زنده مانده است.
شاید «جام طلایی» خیام، با فارسی در میانه و تاجیکی و روسی در دو سوی آن، نمادی گویا از همین وضعیت باشد؛ زبانی که توانسته در میان تغییرات تاریخی دوباره جای خود را باز کند و اکنون پرسش «خط نیاکان» را پیش روی نسل امروز تاجیکستان قرار داده است.
پاسخ به این پرسش، بیش از آنکه به یک تصمیم ناگهانی نیاز داشته باشد، به تداوم همان روند فرهنگی آرامی وابسته است که طی سه دهه گذشته آغاز شده است.
